Halil Özen
1987 Ruhu ve Dikili Vahası**
Geçtiğimiz günlerde, İzmir Kitap Fuarı sahnesinde tek bir cümleyle devleşen o adamı, Osman Özgüven’i gördüğümde hafızam beni gençliğime, 1987 yılına götürdü…
Henüz bir üniversite öğrencisiydim. 12 Eylül karanlığına karşı mücadelenin her toplum kesimi tarafından yükseltildiği bir dönemdi. Öğrenci olarak bizler YÖK’e karşı 14 Nisan Yürüyüşü ve açlık grevlerini yapıyor, imzalar topluyor TBMM’ye yürüyorduk. Hak ihlallerine ve işkencelere karşı sivil toplum kuruluşları mücadele ediyordu. Sendikalar ilk direnişlerine, grevlerine Netaş’ta Zeytinburnu’nda başlamışlardı.
Biz de, o yıl İnsan Hakları Derneği’ni Ankara’ya düzenlediği “Baskı ve İşkencelere Karşı Cezaevleri ile Dayanışma Yürüyüşü” ne destek olmak için Gökhan, Nalan ve Halit ile birlikte katılmıştık. Bugün özlemle andığımız o güzel, onurlu ve kararlı insanlarla; Leman Fırtına ve Didar Şensoy ile birlikte İstanbul’dan Ankara’ya kadar omuz omuza yürümüştük. Yürüyüşün ardından soluğu, bizi Dikili’de bekleyen arkadaşlarımızın yanında aldık.
Turgutlu’dan gelen Hülya ile de orada buluşmuştuk. Daha yeni çıkıyorduk. Birlikte ilk yazımızdı. Her türlü basılı yayının bulunduğu büyük bir kütüphaneye sahip olan şair abisinin kütüphanesinden, çoğaltmak için aradığımız ama bir türlü tamamını bir araya getiremediğimiz Kurtuluş Sosyalist Dergilerin tam serisini de yüklenerek tehlikeli bir yolculuktan sonra Dikili’ye ulaşabilmişti. İzmir ve Ankara’dan gelen diğer arkadaşlarla bir araya gelince on beş-yirmi kişi olmuştuk. Sahilde, kumların üzerine çadırlarımızı kurduk.
O günlerde Dikili’de bütün sokaklar kitapçılarla, hediyelik eşya satanlar, paneller, konferanslar, söyleşiler ve konserlerle dolup taşıyordu.
Liman alanından Rahmi Saltuk’un sesi, kavuşulamayan büyük bir aşkın yarattığı derin hüznü ve çaresizliği anlatan ‘Odam kireç tutmuyor’ türküsü, dinleyene bazen özlenen sevgilinin yüzünü, bazen de tutsak alınmış bir memleketin siluetini hatırlatıyordu. Öyle ki türküde sevgili ile vatan, hasret ile umut birbirini içselleştiriyordu. Bu hissiyat Dikili’den “bütün ülkeye dalga dalga yayılıyor; hepimizin tüylerini diken diken ediyordu.. Özlemini duyduğumuz ülkeye kavuşabilmek için mücadelede bizlere güç ve kuvvet veriyordu.
Adeta bir rüya gibi geçen o on günün ardından, içimizdeki o özgürlük havasını her yıl yeniden solumak için mutlaka Dikili Barış, Emek ve Demokrasi Festivali’nin yolunu tutacaktık.
Dikili o yıllarda yalnızca Tuzla’ya benzeyen bir sahil kasabası değildi; 12 Eylül’ün zifiri karanlığından sonra derin bir nefes alınabilen, gençlerin düşünceyle, sanatla, aşkla, sol kültürle ve özgürlük fikriyle buluşabildiği ender vahalarından biriydi.
Emek, Demokrasi ve Barış Festivalleri de sıradan birer konser organizasyonu değil, adeta birer açık hava üniversitesiydi. Bizim kuşağımız için bir okul, bir sığınak, deyim yerindeyse entelektüel ve insani bir “kutsal mekân”dı.
Uğur Mumcu’dan Genco Erkal’a, İlhan Selçuk’tan Rutkay Aziz’e, Rahmi Saltuk’tan Zülfü Livaneli’ye, Aziz Nesin’den Timur Selçuk’a kadar ülkenin namuslu bütün aydın ve sanatçıları o sahnelerdeydi. Bizler, o kürsülere bakan gençler, ilk kez orada farklı bir Türkiye seçeneğini somut olarak görüyorduk.
Dikili’den Tuzla’ya Uzanan Benzerlik
Dikili, memleketim Tuzla’ya o kadar çok benziyordu ki… İnsanları, geçim kaynakları, coğrafyası… İkisi de deniz kıyısında, Rumlardan kalma eski yerleşim yerleriydi. Mübadele ile gelenlerin bir kısmı da gönderilen Rumların evlerine Dikili’ye yerleşmişti. Tarım ve balıkçılıkla geçiniyorlardı. Tıpkı Tuzlalılar gibi.. Deniz kıyısında oluşu, geniş kumsalları, uzun kıyı şeridi; meyve ağaçlarından, yetişen sebzelerine ve çiçeklerine kadar neredeyse Tuzla ile büyük bir benzerlik gösteriyordu. Onun içinde orayı çok sevmiştim.
Gökmen Ulu’nun kitabını okurken sadece bir biyografi yazılmadığını; kaybedilen bir kamusal vicdanı, törpülenen umutları ve ne yazık ki sarsıcı bir “siyasi tasfiyenin” hikâyesini önümüze koyduğunu bir kez daha fark ettim. Kitap, o vahanın nasıl inşa edildiğini anlatırken aslında bizi sadece geçmişe taşımakla kalmıyor; bugünün hafızasını yitirmiş medyasına ve rantçı siyasetine çok ağır bir ders veriyordu.
Bir Annenin Çilesinden Doğan Toplumculuk ve Bir Ailenin Sürgün Kaderi
Eserin insanı en derinden sarsan damarlarından biri, Osman Başkan’ın o paylaşımcı ve ezilenden yana ruhunun kaynağına, annesi Cemile Hanım’a uzanması.
İzmir’in Tepecik semtine yerleşen Bergamalı bu fedakar kadın, Makedonya göçmeni olan eşini çok genç yaşta veremden kaybettikten sonra dört erkek yetimiyle tek başına ortada kalmış. Evlerde temizliğe giderek, yokluk çekerek, kendi hayatından vazgeçip boğazından keserek evlatlarını okutmuş. Çünkü o dönem çocuk okutmak, yoksulluğun ve kader diye dayatılan hayatın dışına çıkabilmenin tek yolu. Ve, bir annenin- babanın geleceğe bıraktığı en büyük mirastı.
İşte Osman Özgüven’in; suyun neden ücretsiz olması gerektiğini, ulaşımın neden hak olduğunu, yoksulun neden ev sahibi yapılması gerektiğini anlamasının arkasında o “okul masrafı” için çocuklarını okutup bir meslek sahibi yapmak için çırpınan annesinin sessiz fedakarlığı vardı. Onun toplumculuğu kitabi bir ideoloji değil; ezilenin halinden anlayan, yoksulluğu bizzat o çileli sofrada tadan bir evladın halkına duyduğu derin vefa borcuydu.
Bu fedakar ailenin mayasındaki o devrimci damar sadece Osman Başkan’la da sınırlı değildi. İzmir’de aktif siyasi faaliyet yürüten TKP’li (Türkiye Komünist Partisi) kardeşi Sedat Özgüven, 12 Eylül askeri darbesinin o gaddar ve karanlık ikliminde, can güvenliği nedeniyle yurt dışına çıkmak zorunda kalmıştı. Ailenin tarihine yazılan bu ilk zorunlu sürgün, Özgüvenlerin bedel ödemekten çekinmeyen o net duruşunun da en yalın kanıtıydı.
“Belediyeler Ticarethane Değildir!”
Osman Başkan, 1984 yılında göreve başlar başlamaz ticaretle bağını kesti ve inşaat malzemeleri dükkanını kapattı. Çünkü ona göre belediye başkanı, halkın bütçesini yöneten bir emanetçiydi.
Dikili’de suyun 10 metreküpe kadar 1 kuruş, yani neredeyse ücretsiz olması sadece ekonomik bir tercih değil, ahlaki bir duruştu. Ülkenin ilk halk ekmek fabrikasını açtı. Ulaşımın bedava olması, sağlık hizmetinin kapıya gelmesi, kooperatifler aracılığıyla dar gelirli yurttaşların ev sahibi yapılması…
1 Mayıs ve 15-16 Haziran işçi eylemlerinin gerçekleştiği günlerin belediyede tatil ilan edilmesi…
Bunlar bugün çoğumuza “uçuk hayal” gibi gelse de Dikili’de bundan tam 40 yıl önce gerçekten uygulanmış somut, kamusal dayanışma örnekleriydi.
Gökmen Ulu, Özgüven’in bu yerel yönetim pratiğini anlatırken aslında Türkiye’deki neoliberal dönüşüme, piyasacılığa ve Türk-İslam sentezi ekseninde şekillenen yeni rejime karşı kurulan o çok önemli direniş hattına da ışık tutuyor.
Ege’de Barışın Köprüsü: Türk-Yunan Dostluğu
Osman Özgüven’in yerel yönetim anlayışı sadece ülke içiyle sınırlı kalmadı; Dikili Festivalleri, Ege’nin iki yakasını sevgiyle birbirine bağlayan tarihi bir köprüye dönüştü.
O yıllarda iki ülke arasında esen soğuk rüzgarlara ve milliyetçi dayatmalara inat; Ege’de Türk-Yunan dostluğunun, kardeşliğinin ve barış kültürünün geliştirilmesinde bu festival muazzam bir işlev üstlendi.
Ege Denizi’ni bir savaş arenası değil, bir barış gölü haline getirmek için Midilli ile Dikili arasında kurulan o dostluk köprüleri, halkların birbirine sarılmasını sağladı. Özgüven, barışın sadece devletler arasında imzalanan soğuk kağıtlarla değil, halkların sıcak kucaklaşmasıyla kurulacağını tüm dünyaya Dikili’den gösterdi.
Ekolojik Yıkıma Karşı İlk Barikat ve FETÖ Kumpası
Kitap, çevre mücadeleleri konusunda da çok güçlü bir toplumsal hafıza inşa ediyor. Bergama ve Dikili hattında siyanürlü altın madenciliğine karşı verilen mücadeleler, bugün Türkiye’deki çevre hareketlerinin miladı sayılır.
O yıllarda geniş kitlelerin henüz farkında olmadığı ekolojik yıkıma karşı Osman Özgüven’in yürüttüğü kavga, sadece doğayı savunmak değil; halk sağlığını, köylünün toprağını ve geleceği savunmaktı. Termik santrallere karşı oluşturulan o kilometrelerce uzunluktaki insan zincirleri, Türkiye’de çevre bilincinin gelişmesindeki en önemli eşiklerdi.
Özellikle Fettullah Gülen’in veliahtı olarak görülen Akın İpek’in Koza Madenine karşı gösterdiği bu net direniş, Osman Özgüven’in gerici odaklar tarafından açık hedef haline getirilmesine yol açtı. Ve nihayetinde, henüz gerçekleşmemiş, iptal edilmiş, yani hiçbir kamu zararı oluşmamış iki ihale bahane edilerek hapis cezasına çarptırıldı.-ki sonradan bu suçlamalar düşecekti-
Önünde başka bir seçenek bırakılmayan Osman Başkan, tıpkı yıllar önce kardeşi Sedat’ın 12 Eylül’de yaşadığı o acı kader gibi, FETÖ’nün en güçlü olduğu, yargıya, polise hükmettiği o karanlık dönemde yurt dışına çıkmak zorunda kaldı. O tarihler; aydınların, sanatçıların, gazetecilerin ve yurtsever askerlerin uydurma kumpaslarla kitlesel olarak tutuklandığı, Yarbay Ali Tatar’ın intihar ettiği, İlhan Selçuk ve Türkan Saylan gibi isimlerin hedef alındığı uğursuz günlerdi…
Kılıçdaroğlu’nun Sakat Terazisi ve Siyasi İhanet
Kitapta en çok canımı sıkan ve bunu da mı yapmış dediğim şey, Kemal Kılıçdaroğlu döneminde kurulan o “sakat” adaylık terazisi oldu. Bu terazi; dürüstlüğü tartarken adeta bozulmuş, şaibeyi tartarken ise nedense hep “onay” ibresini göstermişti. Bugün “Arınacağız!”diye atandığı koltuktan AKP’nin ağzıyla konuşan Kılıçdaroğlu’nun neden arındığı da ortadaydı.
Osman Özgüven, 2014 yerel seçim atmosferinde Ankara’ya gitmişti. Kılıçdaroğlu’ndan ilçesinde önseçim istedi. Kılıçdaroğlu, TBMM’deki makam odasında Özgüven’in gözlerinin içine bakarak, “Şu anda Türkiye genelinde adaylığını kesinleştirdiğimiz iki kişi var; biri Özlem Çerçioğlu, diğeri sensin” dedi. Osman Başkan bu sözün verdiği güvenle Dikili’ye döndü, hazırlıklarına başladı. Ancak o genel merkezdeki “merkez karar terazisi” öyle sinsice bir pusu kurdu ki; sonuçlar açıklandığında tüm Türkiye şoke olacaktı: Halkın efsane başkanı aday gösterilmemişti!
Sosyal belediyeciliğin kitabını yazan, Türk ve Yunan halkları arasında kardeşliğin simgesi, çevre mücadelesinin önderi, işçi sınıfının dostu ve gençliğimizde hepimize moral kaynağı olmuş, yön göstermiş, ülkemizdeki toplumcu belediyecilik anlayışıi için Kutup Yıldızı olan bu mücadeleci insan, genel merkezin “atama” yöntemiyle bir gecede harcandı.
Tuzla’da Serilen Kırmızı Halılar
Peki, Kılıçdaroğlu aynı tarihte, aynı seçimde, aynı terazinin diğer kefesinde neyi tartıyordu? Benim ilçem Tuzla’yı… İstanbul Tuzla’daki belediye başkan adaylığını…
Biz de Ankara’ya gitmiştik. Adaylık için değil. Ben parti üyesi değildim. Genel Merkez’deki makam odasında Kılıçdaroğlu’na, ilçemizde aday yapılması muhtemel şahıs hakkındaki Sayıştay raporlarını, müfettiş incelemelerini, darp davalarını ve naylon fatura belgelerini tek tek sunduk. Aday yapılmaması için. Dosyaları sözlü olarak da tüm detaylarıyla özetledik. Sayıştay ve müfettiş raporlarını evirdi çevirdi; gerçek mi diye anlamaya çalışıyordu sanki… Kemal Bey dinledi, dinledi… Ve sonuç ne oldu?
Dosyası kabarık, mahkumiyeti kapıda olan, ANAP’tan CHP’ye geçen ilçesinde zehirli varillerin gömülü olarak bulunduğu Cemil Ekşi’yi; Gürsel Tekin, Barış Yarkadaş, Berhan Şimşek ve Mehmet Sevigen’in (Bugünkü mutlak butlancılar/mutlak sultancılar) desteğiyle hem 2009 hem de 2014’te Tuzla Belediye başkan adayı yaptı. Girdiği seçimleri kaybetmekle kalmayan bu aday, daha sonra yargılandığı değişik davalardan da mahkum oldu. Tertemiz Özgüven’e kapıyı gösterenler, şaibeli Ekşi’ye kırmızı halı serdiler. Kılıçdaroğlu, sahte resmi belge düzenlemekten mahkum olmuş ve Yargıtay’da onay için dosyası bekleyen Gürsel Tekin’i de milletvekili adayı yaparak dokunulmaz kılmıştı. İşte bu, o dönemki CHP’nin “arınma” örneklerinden sadece ikisiydi. Ve Kılıçdaroğlu siyasetinin etik iflasının resmiydi.
Basında Bir Benzerlik Yalanı: 8 Yıl 4 Ay
Bazı medya organları, Ekşi’nin zimmetten aldığı hapis cezasını, Osman Özgüven’in onurlu davasıyla benzeştirmeye kalktı. Evet, her iki isim de 8 yıl 4 ay ceza almıştı. Ama bu rakamsal benzerlik üzerinden iki ismi aynı karede “mağdur” gibi sunmak habercilik tarihinin en büyük karaçalmasıydı:
Bir tarafta:
Doğayı, toprağı, suyu savunan; termik santrallere ve siyanürlü altın aramalarına karşı Ege’yi ayağa kaldıran ve FETÖ kumpaslarıyla uğraşan bir belediye başkanı…
Diğer tarafta:
Kendi belediyesinin iş makinaları ile kendi toprağına zehirli varilleri gömen, – STÖ raporları, halkın tanıklığı ile saptanmış- rant, zimmet, tartışmalarıyla, kaçak kooperatiflerle, benzin istasyonları, imar planları ve ilişkileriyle anılan başkan…
Basın, iki ayrı dünyanın insanlarını aynı “mağduriyet” hikâyesi içine sıkıştırmaya çalışmıştı. Biri: “Belediyeler ticarethane değildir, yurttaş müşteri değildir” diyerek siyasete girdiği gün dükkanını kapatmıştı. Bir daha ticaret yapmayan ve bugün hala emekli maaşı ile geçinen ve eşinin üzerine olan doksan metre kare dairesi dışında hiçbir mülkü bulunmayan halkçı belediyeciliğin simgesi olmuş bir isim Osman Özgüvendi. Diğeri ise kendi kurduğu şirkette resmi ortağına imar planları ile benzin istasyonu alanları aktaran; ve sorulduğunda “veririm veririm, size mi soracağım” diyebilen belediyeyi bir güç ve rant alanına dönüştüren kaçak yaptığı binalar, imar uygulamaları ile dünyaları mülk edinen biriydi. Bu iki ismi yan yana koymak toplumsal hafızaya karşı büyük bir haksızlıktı; saygısızlıktı.
“Bir Gün Mutlaka!”
Bugün Türkiye’nin ana muhalefet lideri olan Özgür Özel, Osman Özgüven’in belgesel galasında tarihi bir itirafta bulunmuştu: “Eğer Osman Özgüven 1984-94 arası Dikili’de Belediye Başkanı olmasaydı, Özgür Özel bugün burada olmazdı.” Bu sadece bir övgü değil, bir siyasi soyağacı beyanıydı.
Özel’e: “Hayatımdaki en büyük ödül bu belgeselde bir karede yer almaktır” dedirten o onur, işte o Dikili toprağından Rahmi Saltuk’un gür sesiyle bütün ülkede yankılanan: “Odam kireç tutmuyor” türküsünün bize anlattığı “Özgür bir vatan” hasretinin içselleştirilmiş halidir.
Gökmen Ulu’nun başarısı burada; bu iki resmi yan yana koyarak bize “Hangi Robin Hood senin?” diye soruyor. Bazı belediye başkanları arkalarında beton bırakır, bazıları ise kuşakların hayatına dokunan bir vicdan ve başka bir ülkenin mümkün olduğuna dair unutulmayan bir umut bırakır.
Dürüstlüğün tasfiye edildiği, vurgunun “strateji” sanıldığı bir siyasi iklimde, Osman Özgüven’in mirası bizim onurumuzdur. Parası olan, partilerin karanlık koridorlarında adaylık satın alabilir, tarihi çarpıtarak yazdırdıklarını sanabilirler. Ama hakikati asla değiştiremezler. Tarih, Gökmen Ulu gibi, Can Bursalı* gibi…. dürüst gazetecilerin kaleminden tekrar tekrar yazılır ve bize unuttuğumuzu sandığımız gerçekleri birdenbire hatırlatır.
Osman Başkan’ın podyumda yankılanan şu sözleri, bizim de inancımızı hep dipdiri tutacak:
“Arkadaşlar, faşizmi yenmek için güçlerimizi birleştirmeliyiz, bir gün mutlaka!”
Türk – Yunan dostluğuna büyük katkıları olan Osman Özgüven’in Midilli’den dostu Apostolos Komninakas’ın dediği gibi:
“Keşke daha çok Osman olsaydı. Hayatımız farklı olurdu.”
Bazı kitaplar yalnızca bir insanın hayatını anlatmaz; bir dönemin ruhunu, bir ülkenin nasıl dönüştürüldüğünü ve hangi değerlerini kaybettiğini de incelikle işler. Sizi alıp götürür; kişisel tarihinizdeki anılara… Gazeteci Gökmen Ulu’nun kaleme aldığı “Komünist Osman (Bir Yerel Devrim Hikâyesi DİKİLİ)” tam da böyle bir kitap.
Eseri okurken sadece Osman Özgüven’in yaşamına değil; Türkiye’nin son kırk beş yılda geçirdiği siyasal evrime, halkçı belediyeciliğin nasıl tasfiye edildiğine ve dayanışmanın yerini rantın nasıl aldığına da tanıklık ediyorsunuz. Üstelik Gökmen Ulu bunu kuru siyasi analizlerle değil; hayatın tam içinden, sokakların, meydanların, mücadelelerin ve o günleri var eden insanların canlı anılarıyla, kendi tanıklığı ile aktarıyor.
***
*Can Bursalı, Duvar Gazetesi’, bu iki ismin yan yana getirilmesine karşı bir haber kaleme almıştı. https://www.gazeteduvar.com.tr/bu-kez-talih-kusu-konmadi-chp-aday-adayi-cemil-eksi-neden-hapse-girdi-haber-1654599
**Bu yazının kısaltılmış versiyonunu, Birgün Gazetesi’nde :
https://www.birgun.net/makale/bir-yerel-devrim-hikayesi-dikili-719882
linkinden ya da 23 /Haziran/2026 tarihli basılı nüshasından da okuyabilirsiniz.
https://www.evrensel.net/haber/5989518/bir-yerel-devrim-hikayesi-dikili


